Agaat van Marlene van Niekerk

Agaat.jpg

Marlene van Niekerk
Agaat
Querido, 2006

Vervlochten levens in Zuid-Afrika

Marlene van Niekerk schreef met haar nieuwste roman, Agaat, een vuistdik boek over de geschiedenis van Zuid-Afrika van de laatste vijftig jaar. Tegelijkertijd is Agaat een psychologisch intrigerend verhaal over de machtsverhouding en liefde en haat tussen twee vrouwen, van wie de levens in elkaar verstrengeld zijn. De hoofdrollen in deze bijzondere roman zijn weggelegd voor de blanke Milla en haar gekleurde hulp Agaat. Milla ontfermd zich over Agaat als zij nog een kind is, een misbruikt en mismaakt zwijgend kind. Als Milla zelf in verwachting raakt, verschuift Agaats rol als vanzelfsprekend van vertroeteld kind naar de traditionele van bediende. Maar na de geboorte van Milla’s zoon Jakkie weet Agaat geleidelijk de rol van moeder en vertrouwelinge van Jakkie te bemachtigen. En aan het einde van Milla’s leven verschuiven de verhoudingen helemaal, omdat Milla door een zenuwziekte geheel verlamd is geraakt en alleen nog maar met haar ogen kan communiceren, is zij geheel afhankelijk van Agaat geworden.
Van Niekerk werkt deze psychologische lijn sterk uit door de gedachten van de verlamde Milla te tonen. Uit de scènes tussen haar en Agaat op haar sterfbed spreekt een bijzondere intimiteit maar tegelijkertijd een frustrerende afhankelijkheid, die Van Niekerk zeer invoelbaar maakt. Via de beperkte communicatie vechten de vrouwen hun kleine strijdjes uit, liggen ze elkaar dwars en geven ze weer schoorvoetend toe. Van Niekerk wisselt deze scènes af met dagboekfragmenten over Milla’s huwelijk en leven op de boerderij, waarmee de afgelopen vijftig jaar worden beschreven, en met korte poëtische woordenvloeden, zodat het verhaal niet saai wordt.
Het leven op de ‘plaas’, een Zuid-Afrikaanse boerderij met de vele bijgebouwen, speelt een belangrijke rol in het boek en Van Niekerk besteedt ook veel aandacht aan de landbouwcultuur en -methoden. Daarnaast is ook de politiek-sociale laag in het boek niet te missen, hoewel Van Niekerk er (in een interview met de Groene Amsterdammer) wel voor waarschuwt deze laag niet als alomvattende betekenis van de roman te zien. Toch is de geschiedenis van Zuid-Afrika en de menselijke verhoudingen van belang, hoewel het boek ook voor lezers zonder kennis daarvan boeiend is. Zo refereert Agaats geboortejaar (1948) aan de invoering van de apartheidswetten en het begin van Milla’s ziekbed valt samen met de eerste democratische verkiezingen in 1994, die werden gewonnen door de partij van Nelson Mandela. De verhouding tussen Milla en Agaat staat symbool voor de verhouding tussen blank en zwart in de geschiedenis van Zuid-Afrika. De verschuiving van de macht van Milla naar Agaat valt samen met de politieke machtsverschuiving in de jaren negentig. De zwarte vrouw verzorgt jarenlang de witte vrouw en erft na haar overlijden bovendien haar land en bezittingen.
Vanwege de politieke laag in het boek heeft de roman, die in Zuid-Afrika al in 2004 verscheen, een grote maatschappelijke discussie losgemaakt. Zo werd Van Niekerk bijvoorbeeld verweten dat zij de geschiedenis van de blanke Afrikaner heeft verloochend en discussieerde men over de vraag of de roman ‘rechts’ is. Maar mijn inziens overstijgt het persoonlijke in Agaat het politieke. Het is niet in de eerste plaats een verhaal over een blanke en gekleurde vrouw, maar over een stervende en haar stervensbegeleider. Zwart en wit bestaan niet (meer) in die laatste levensfase. Milla en Agaat moeten het met elkaar zien te redden, ze zijn wederzijds afhankelijk van elkaar. Juist de mogelijkheid om de roman op meerdere niveaus en vanuit diverse invalshoeken te lezen, maakt Agaat zo’n knap en bijzonder boek.

Marlene van Niekerk, Agaat. Uitgeverij Querido, 2006, vertaald uit het Afrikaans door Riet de Jong-Goossens. ISBN 90 214 7648 7. € 22,95
Gemaakt op 29 mei 2006

Share