De pianostemmer van Daniel Mason

De pianostemmerDaniel Mason
De pianostemmer

De Bezige Bij, 2003

Daniel Mason (1976) toont zich in menig interview verbaasd over het succes dat hij heeft met zijn debuutroman De pianostemmer. Hij wilde eigenlijk niet meer dan een verslag schrijven zodat hij zijn ervaringen niet zou vergeten die hij als biologiestudent opdeed bij een onderzoek naar malaria op de grens tussen Thailand en Birma. Zelfs toen hij besloot er een verhaal van te maken, had hij nog niet het idee dat het ooit een boek zou worden. De pianostemmer is een meeslepend verhaal geworden over een negentiende-eeuwse Londense pianostemmer die de binnenlanden van Birma intrekt om een bijzondere piano van een majoor-arts te stemmen.

Het boek bestaat uit twee delen. In het eerste deel krijgt Edgar Drake eind 1886 het verzoek van het Britse ministerie van Oorlog om een zeldzame Erard-vleugel te stemmen, die op last van Anthony Carroll naar de jungle van Birma is gebracht. Dit eerste deel beslaat ongeveer de helft van het boek en verslaat de reis van Drake naar het kamp van Carroll. Daarbij schuwt Mason de details niet. Hij geeft niet alleen uitgebreide informatie over de koloniale ontwikkelingen in Birma, via rapporten van het ministerie, ook beschrijft hij bijvoorbeeld uitgebreid het negentiende-eeuwse Londen, het stemmen van een piano en het Birmese straattheater.
In het tweede deel ontmoet Drake dan eindelijk de voor hem legendarisch geworden arts en wordt zijn verblijf van drie maanden in het kamp beschreven. Ook hier worden diverse zijwegen bewandeld door Mason, zoals die van de (alternatieve) geneeskunde, botanische kennis en klassieke muziek. Dit alles doet hij in een conservatieve stijl en getuigt van een gedegen research.

Belangrijk element in De pianostemmer is de Erard-piano. Ondanks al het onbegrip van zijn superieuren is Carroll van mening dat het brengen van muziek en cultuur een hoger doel heeft en hem helpt bij het in stand houden van de vrede in de omstreden Shan-staten. De piano wordt daarmee symbool van het kolonialisme en ook van de uiteindelijke mislukking. De piano is in de jungle van Birma totaal niet op zijn plaats. De weersomstandigheden hebben een desastreus effect op het instrument en ondanks de verwoede reddingspogingen van Drake is de piano geen lang leven beschoren in dit klimaat.

Een ander belangrijk gegeven is de herhaalde verwijzing naar de Odyssee van Homerus. Carroll werkt aan een vertaling in het Shan van de omzwervingen van Odyssee. Ook dit kan gezien worden als een symbool van het kolonialisme, maar heeft daarnaast nog een diepere betekenis. Met name een citaat uit de Odyssee speelt een belangrijke rol, door Carroll aan Drake gegeven. Het gaat over de Lotuseters die eenmaal van de zoete vruchten van de lotus geproefd hebbende, niet meer naar huis terugwillen maar bij het lotusetende volk willen blijven om lotus te eten. Daarbij heeft Carroll de notitie geschreven: ‘Voor Edgar Drake, die heeft geproefd’. Al lang nadat Drake de piano heeft gestemd, verblijft hij nog altijd in het kamp van Carroll. Zijn avonturen in Birma hebben hem erg veranderd en iets houdt hem daar.

Mason weet dit heel aannemelijk te maken. Zijn verhaal is nergens ongeloofwaardig hoe ongewoon en jongensboekachtig het soms ook is. Hij werkt tegen het einde van het boek naar een climax toe en laat daarbij een aantal zaken onopgehelderd. Voor leeskringen blijft er daardoor veel over waarover driftig gespeculeerd en over en weer geïnterpreteerd kan worden. Een ander punt waar leeskringen zich over kunnen buigen, is het effect van de gedetailleerde beschrijvingen (waaruit de gedegen research blijkt) op het verhalende aspect van deze roman.
Hoe dan ook, De pianostemmer bevat zeer veel interessante stof over allerlei niet zo voor de hand liggende zaken en is alleen daarom al een aanrader.

Discussietips

1. Als Kolonel Killian Edgar Drake voor het eerst vertelt over Anthony Carroll zegt hij: ‘Laten we zeggen dat er mensen zijn die zich laten meeslepen door de retoriek van de Britse koloniale bedoelingen: dat we niet overwinnen om land en rijkdommen te verwerven, maar om cultuur en beschaving te verspreiden.’ (p. 27). Geldt dit voor Carroll? Is het inderdaad zijn bedoeling om de westerse cultuur in het oosten te verspreiden, door middel van muziek? Gaat dit ook op voor Edgar? Wat oppert de roman over de bedoelingen van imperialisme?

2. Waarom aanvaardt Edgar de opdracht om een piano te stemmen en daarvoor duizenden kilometers te reizen naar de afgelegen en gevaarlijke jungle in een van de uithoeken van het Britse rijk? Waarom spoort zijn vrouw, Katherine, hem juist aan te gaan?

3. Het Britse leger beschouwt dokter Carroll met eerbied en achterdocht. Waarom is dat? Op welke manier tart Carroll met zijn houding de voor die tijd geldende conventies?

4. Op weg naar huis, door de mistige straten van Londen, denkt Edgar na over zijn aanstaande reis naar Birma: ‘Hij kon de vage lijn van de oever zien, met de enorme, zware architectuur die zich samenpakte langs de rivier. Als dieren bij een waterpoel, dacht hij, en die vergelijking vond hij wel mooi.’ (p. 33). Waarom gebruikt Edgar juist deze vergelijking en waarom past die vergelijking goed bij Edgar? Dankzij deze indrukken komen we meer te weten over Edgars bewustzijn. Op welk moment in het boek gebruikt Daniel Mason deze techniek nogmaals om de lezer meer inzicht te geven in Edgars bewustzijn?

5. Edgar schrijft aan Katherine dat ‘deze hele reis zichzelf heeft gehuld in een vernis van schijn, van iets onwezenlijks’ (p. 187). Waarom is deze bewering waar? Hoe komt het dat Edgars ervaringen bijna mystiek zijn? Welke rol spelen zijn dromen in de roman?

6. Tijdens de jacht ziet kapitein Witherspoon een paar zilverreigers en vraagt of ze deze kunnen schieten. ‘Niet hier,’ antwoordde Dalton. ‘De laatste keer dat we vogels schoten, maakten de dorpelingen er een enorme drukte over. De reigers maken deel uit van de ontstaansmythes van Pegu. Het brengt ongeluk als je ze neerschiet, beste vriend.’ Waarop Witherspoon antwoordt: ‘Bijgelovige flauwekul. Ik dacht dat we hen opvoedden om dergelijke onzin op te geven.’ (p. 122) Wat suggereert dit gesprek over de houding van de Britten ten opzichte van de onderdanen in het koloniale Birma? En over de culturele verschillen tussen de Britten en de Birmanen?

7. Wat is de betekenis van de jongen aan wie Edgar een muntstuk geeft en die later per ongeluk door kapitein Witherspoon wordt neergeschoten? Waarom noemt Edgar het muntstuk ‘een symbool van verantwoordelijkheid, van misplaatste gulheid, en dus een amulet’ (p. 136)? En op welke manier erft Edgar het ‘geluk’ van de jongen?

8. Waarom is Edgar de juiste man om de opdracht van dokter Carroll uit te voeren? Waarom komen Edgars dromerigheid, zijn neiging om te verdwalen, zijn onhandigheid en zijn politieke naïveteit dokter Carroll zo van pas?

9. Een paar maanden nadat Edgar Londen heeft verlaten, schrijft hij aan Katherine dat hij veranderd is. ‘Wat deze verandering inhoudt weet ik niet, net zomin als ik weet of ik nu gelukkiger ben of droeviger dan ik ooit ben geweest.’ Hij vervolgt met: ‘Dit alles heeft een hoger doel … hoewel ik nog niet weet wat het is’ (p. 319). Op welke manier is Edgar veranderd? Wat heeft die verandering veroorzaakt? Wat is zijn eigenlijke doel in Birma?

10. Wat voor vrouw is Khin Myo? Voelt ze zich werkelijk tot Edgar aangetrokken of is dat gespeeld? Wat is haar relatie met Anthony Carroll? Is ze verwant aan de vrouw met de parasol aan het begin en einde van het boek? Is ze, zoals kapitein Nash-Burnham suggereert tijdens het gesprek in het wachthuis, Edgars ‘creatie’, deel van zijn ‘fantasieën’ (p. 380)?

11. Muziek is een belangrijk thema in De pianostemmer. Van het prachtige lied dat de Man met één verhaal zingt tot het wijsje dat Carroll op de fluit speelt om aanvallers af te schrikken in de jungle, van Bachs fuga die Edgar voor de sawbwa speelt tot de roep van de insecten die hun vleugels langs elkaar strijken. Welke rol speelt muziek in het boek? Hoe beïnvloedt de muziek in de roman degenen die ernaar luisteren? Wat is het belang van muziek in de roman?

12. Nadat Edgar uit het wachthuis vlucht, leest hij het stuk papier dat Carroll hem heeft gegeven. Het is een pagina uit Carrolls exemplaar van de Odyssee, waarin beschreven wordt hoe ‘de Lotuseters hun terugkeer naar huis vergeten’ (p. 389). Op welke manier heeft Edgar van de lotus ‘geproefd’? Waarom is hij zo in de ban van Birma? Wat betekent de lotus in deze context?

13. Waarom snijdt Edgar het vlot met de piano los van de touwen en laat hij de kolkende rivier en de storm de piano meesleuren? Dit opvallende beeld – een piano die op een onbemand vlot door de rivier wordt weggevoerd en bespeeld wordt door de regen – verwijst naar de belangrijke thema’s in De pianostemmer. Welke zijn dat?

14. Welke geheimen blijven ook aan het eind van het boek een raadsel? Hoe draagt de stijl van de auteur bij aan de dubbelzinnigheid die het verhaal in zich draagt?

15. Aan het eind van de roman zegt kapitein Nash-Burnham dat Anthony Carroll een landverrader is en hij noemt de mogelijke rollen die de arts gespeeld kan hebben: ‘Anthony Carroll is een agent die werkt voor Rusland. Hij is een Shan-nationalist. Hij is een Franse spion. Anthony Carroll wil zijn eigen koninkrijk bouwen in de jungle van Birma.’ (p. 379). Edgar ziet Carroll als een genie en een vredestichter. Welke van deze veronderstellingen is juist? Levert de roman voldoende bewijs voor een van deze veronderstellingen?

16. Waarom begint en eindigt Mason zijn roman met het beeld van de zon en de parasol?
Welke symbolische of culturele waarde heeft dit beeld?

17. Wat zegt de roman in zijn algemeenheid over het Britse rijk: over de manier waarop in de negentiende eeuw koloniale mogendheden macht uitoefenden op de heersers en onderdanen van kolonieën? Is dit beeld nog altijd relevant in onze tijd? Zijn er nog altijd politieke en culturele conflicten tussen het oosten en het westen?

18. De pianostemmer kan geplaatst worden in een traditie van literaire werken die kolonialisme en onderdrukte culturen als thema hebben. Welke overeenkomsten en verschillen zijn er tussen De pianostemmer en Overtocht naar India van E.M. Forster of Hart der Duisternis van Joseph Conrad?

De Bezige Bij

Share