De val van een fundamentalist van Mohsin Hamid

De val van een fundamentalistMohsin Hamid
De val van een fundamentalist

Bezige Bij, 2007

De hoofdpersoon in De val van de fundamentalist is net als de auteur Mohsin Hamid een Pakistaan. De jonge ikverteller, Changez, woont inmiddels weer in zijn geboorteplaats Lahore, maar hij heeft als veelbelovende buitenlander gestudeerd aan de prestigieuze Amerikaanse universiteit Princeton, waar hij cum laude is afgestudeerd. Vervolgens krijgt hij een goedbetaalde baan met veel aanzien als analist bij een adviesbedrijf in Manhattan. Zijn prestaties zijn uitmuntend. En hij wordt bovendien verliefd op de rijke Erica die hem kennis laat maken met haar kringen. Voor hem lijkt een veelbelovende toekomst weggelegd. Maar dan volgen de aanslagen van 11 september en verandert zijn leven.

Dit verhaal vertelt hij in Lahore aan een Amerikaan die hij op straat tegenkomt en al vertellend uitnodigt om met hem te eten. Deze Amerikaan blijft anoniem en hij komt ook niet rechtstreeks aan het woord in het verhaal. We horen alleen wat hij zegt terug in de woorden van de ikverteller, die een monoloog afsteekt. De toon die Changez hanteert is uiterst vriendelijk, maar geleidelijk aan lijkt de sfeer tussen de twee steeds grimmiger te worden. Het vermoeden dat de Amerikaan geen gewone toerist is maar misschien wel een CIA-agent neemt steeds duidelijker vormen aan. Maar voordat het zover is vertelt Changez onderhoudend over zijn Amerikaanse leven en de liefde voor Erica. Zij op haar beurt is weliswaar in Changez geïnteresseerd maar nog altijd verliefd op Chris, haar overleden jeugdliefde. Dit maakt hun relatie gecompliceerd maar pas na de aanslagen van 11 september begint deze te wankelen. De dramatische gebeurtenissen maken bij Erica het trauma van na het overlijden van Chris weer in volle hevigheid wakker.

Vanaf dat moment vindt er niet alleen een omwenteling plaats in Changez’ toch al wat moeizame liefdesleven, maar ook in zijn succesvolle, ongecompliceerde dagelijkse leven. Mensen op straat beginnen hem raar aan te kijken, of uit te dagen. Op het vliegveld wordt hij zwaar gecontroleerd en aan allerlei vragen blootgesteld. De berichtgeving over zijn geboorteland begint hem te irriteren. De roman begint al te schuren op het moment dat we lezen hoe Changez de aanslag op de Twin Towers beleeft: “Gebiologeerd keek ik hoe de ene – en toen de andere – twin tower van New Yorks World Trade Center instortte. En ik glímlachte. Ja, het mag verachtelijk klinken, maar mijn eerste reactie was opmerkelijk verheugd.” (p. 82). Het proces dat hij vanaf dat moment doormaakt, laat hem uiteindelijk zijn luxe leven de rug toekeren en teruggaan naar zijn geboortegrond.

Hoewel het niet expliciet gezegd wordt, zijn er aanwijzingen dat Changez zich in Pakistan aansluit bij extremistische groeperingen. De originele titel is The Reluctant Fundamentalist, letterlijk ‘de onwillige fundamentalist’, dus eigenlijk is de vertaling niet helemaal correct. De originele titel dekt de lading beter. De fundamentalist komt in de roman niet ten val, maar staat juist op, tegen zijn wil, min of meer als speelbal van de historische omstandigheden.

De val van de fundamentalist is de tweede roman van Mohsin Hamid (1971) die in Londen woont en werkt. Zijn eerste roman Moth Smoke is niet vertaald en in 2001 bekroond met de Betty Trask Award voor het beste debuut en genomineerd voor de PEN/Hemingway Award. In deze roman schetst hij een beeld van de hippe Pakistaanse jeugd omdat hij een ander beeld van Pakistaan wilde geven dan in de Amerikaanse media geschetst wordt. Met beide romans snijdt Hamid een maatschappelijk onderwerp aan en hij probeert er zelfs een discussie over op gang te brengen. Hij schetst al doende hoe culturen met elkaar botsten, zoals in het volgende citaat:

“Het is opmerkelijk, moet ik zeggen, hoe het leven in Pakistan de ontvankelijkheid voor de aanblik van een vrouwenlichaam vergroot. Vindt u niet? Die baardige man, meneer, die zelfs nu van tijd tot tijd uw waakzame blik blijft trekken, kan zich er niet van weerhouden 50 meter verderop nog naar die meisjes om te kijken. Toch laten zíj alleen maar het vlees van de hals, het gezicht en het onderste drie kwart van hun armen zien! Dat is het gevolg van schaarste; de eigen fatsoenregels zorgen dat je smacht naar het onfatsoenlijke. Eenmaal zo ontwikkeld, dooft zulke ontvankelijkheid bovendien maar langzaam uit, als het al gebeurt.” (p. 31)

Ondanks zijn geëngageerde drijfveren schrijft Hamid niet pamflettistisch. Zijn stijl is helder, meeslepend en bij vlagen poëtisch. Het gekozen vertelperspectief – de monoloog gericht tot de tweede persoon – heeft een literaire zeggingskracht, net als de zorgvuldig opgebouwde dreigende spanning.

“Andere verwijten waren veel luider. De vlag van uw land nam na de aanvallen bezit van New York, hij was overal. Op tandenstokers geprikte vlaggetjes staken in de gedenktekens, stickers van vlaggen sierden voorruiten en ramen, grote vlaggen wapperden van gebouwen. Ze schenen allemaal te verkondigen: Wij zijn Amerika – niet New York, wat naar mijn mening iets heel anders is – de machtigste beschaving die de wereld ooit heeft gekend; jullie hebben ons gekleineerd, wacht je voor onze woede. Als ik langs de steil oprijzende torens van de stad omhoogkeek, vroeg ik me af wat voor legerschaar vanuit zo’n machtig kasteel zou uitrukken.” (p. 90)

Mohsin Hamid, De val van een fundamentalist. Bezige Bij, 2007. ISBN 9789023421894. € 15,90.
Gemaakt op 6 juli 2007

Share