Literaire steden: Dublin

Een parade van Ierse schrijvers

In Dublin ligt de literatuur op straat

Dublindoor Jacandra van den Broek

Dublin heeft een rijke historie, vooral ook op het gebied van de literatuur. De boekenliefhebber die maar een paar dagen in deze stad verblijft, zal zelfs moeten kiezen welke van de talloze literaire locaties hij of zij gaat bezoeken. Het Dublinse stadsbestuur heeft er veel werk van gemaakt om de geboorte- en woonhuizen van schrijvers te voorzien van opschriften, wandelroutes van literaire personages te markeren met bronzen plaquettes in het trottoir (met name die uit Joyce’s Ulysses) en de straten en parken te voorzien van talloze beelden en bustes van Ierse schrijvers. Daarnaast zijn er meerdere interessante schrijversmusea en bibliotheken.

Dublin heeft opvallend veel schrijvers van wereldfaam voortgebracht en onderdak verleend. Niet alleen de waarschijnlijk beroemdste Dubliner, James Joyce, maar ook grote auteurs als Oscar Wilde, Jonathan Swift en Nobelprijswinnaars George Bernard Shaw, William Butler Yeats en Samuel Beckett. Daarnaast zijn er nog heel wat internationaal minder bekende auteurs, zoals Flann O’Brien, Oliver Goldschmidt, Sean O’Casey, Patrick Kavanagh en Brendan Behan. Een goede start voor een eerste kennismaking met deze en andere schrijvers en Dublins rijke literaire geschiedenis is het ‘Dublin Writers Museum’, ten noorden van het centrum. Het is gevestigd in een mooi Georgian herenhuis en met behulp van een Nederlandstalige audiotour wandel je, van de zeventiende tot halverwege de tweede helft van de twintigste eeuw, langs vitrines, informatieborden en memorabilia zoals schrijfmachines en de telefoon van Beckett. Bij de sectie over Joyce laat de audiotour een stemfragment horen van de schrijver zelf. En een van de secties, getiteld ‘Easter 1916’, staat stil bij de beroemde Paasopstand die vele Ierse verzetsstrijders het leven kostte en die menig schrijver heeft geïnspireerd tot mooie literatuur, waaronder het gedicht ‘Easter, 1916’ van Yeats met de beroemde regel ‘A terrible beauty is born’. De bovenverdieping is ingericht als schrijversgalerij met veel portretten en bustes en nog enkele andere objecten, zoals de piano van Joyce.

Dublin Writers Museum

Dublin Writers Museum aan Parnell Square North

James Joyce
DSCF3088Eveneens in het noordelijke deel van de stad is sinds 1990 in Earl Street North Joyce ten voeten uit te bewonderen, gevangen in brons door Marjorie Fitzgibbon. En een paar straten van het Writers Museum vandaan, bevindt zich het ‘James Joyce Cultural Centre’, niet te verwarren met het ‘James Joyce Museum’ in Sandycove, dat is gevestigd in de Martellotoren aan zee waar Joyce korte tijd woonde. De laatste is alleen van maart tot oktober te bezoeken en is een verzamelplaats van Joyce’s memorabilia: brieven aan zijn geliefde Nora, een gitaar en een vest, bijvoorbeeld. Het ‘James Joyce Cultural Centre’ is gevestigd in een Georgian rijtjeshuis waar Joyce nooit gewoond heeft, hoewel hij wel in de buurt heeft geleefd en het Belvedere College aan het eind van de straat heeft bezocht. Ook in het Centre zijn enkele voorwerpen uit het leven van de schrijver te bewonderen, maar bovenal biedt het, naast de mogelijkheid om deel te nemen aan enkele stadswandelingen, een introductie op zijn werk. Op de bovenverdieping zijn enkele interessante video’s te bekijken en kan men zich urenlang verliezen in verschillende touchscreens waarmee men door tijdlijnen en werken kan bladeren. Een van deze computerrondleidingen laat je helemaal opgaan in Joyce’s bekendste werk, Ulysses. Op de begane grond kan men de oude voordeur bewonderen van Eccles Street 7, het adres van Leopold en Molly Bloom uit Ulysses. Het pand waarop hun fictieve woning is gebaseerd, is gesloopt maar de voordeur is behouden gebleven. Andere plaatsen uit de roman zijn nog wel te bezoeken en men kan dan ook een stadswandeling maken langs deze plekken. Een van de mogelijkheden om dat te doen is met behulp van de gratis iWalk ‘In the Steps of Ulysses’ van Pat Liddy (aangeboden door Dublin Tourism op de website www.visitdublin.com, als mp3 te downloaden). In een, door zijn Ierse accent, zangerig Engels vertelt Liddy enthousiasmerend over de plaatsen waar hij je op zijn tour langs leidt. Wie wil kan dan ook meerdere dagen in het (al dan niet fictieve) Dublin van Joyce doorbrengen.
Wie zich echt totaal wil overgeven aan zijn bewondering voor Joyce mag beslist Bloomsday niet missen, die elk jaar op 16 juni plaatsvindt. Op deze dag, die is vernoemd naar een van de hoofdpersonages uit Ulysses, wordt in Dublin Joyce’ werk geëerd door duizenden fans die naar de stad komen. Het is de dag, in 1904, die in de roman beschreven wordt en waarop Leopold Bloom en Stephen Dedalus van ’s morgens vroeg tot midden in de nacht door de straten van Dublin zwerven, terwijl de lezer de avonturen van deze twee alter ego’s van Joyce op de voet volgt. Men begroet elkaar in Dublin op deze dag met ‘Happy Bloomsday’. En op 16 juni, of eigenlijk tijdens de hele week rondom Bloomsday, vinden er talloze literaire activiteiten in de stad plaats: wandelingen, voorstellingen, straattheater, lezingen, concerten en filmvertoningen. Op de website van Dublin Tourism en van het James Joyce Cultural Centre is in de periode voorafgaand aan Bloomsday meer informatie te vinden over de activiteiten.

Een van de gevelornamenten in Bride Street, met een scène uit Gulliver's Travels van Jonathan Swift

Een van de gevelornamenten in Bride Street, met een scène uit Gulliver’s Travels van Jonathan Swift

St. Patrick’s Cathedral
Maar voor wie meer wil dan alleen James Joyce, ís er ook meer. Op de genoemde website van Dublin Tourism is een ‘Literary Guide’ te downloaden, met daarop een overzicht van de belangrijkste literaire plaatsen, bibliotheken en handige kaartjes. Een grote toeristische attractie is het Book of Kells – een vroege uitgave van de vier Evangeliën – dat bewaard wordt in Trinity College. Een kleine expositie rondom dit rijk geïllustreerde, historische boek met als hoogtepunt de bezichtiging van enkele bladzijden, wordt gecombineerd met een bezoek aan de oude, indrukwekkende Long Library die zich kenmerkt door zijn hoge, smalle, langgerekte vorm.
Het plezierige van Dublin is dat bijna alle literaire locaties goed te belopen zijn, alleen het geboortehuis van George Bernard Shaw ligt wat meer afgelegen. Wat ten zuiden van het centrum ligt St. Patrick’s Cathedral, waar Swift van 1713 af deken was. In plaats van meteen naar de hoofdingang aan de zuidzijde te gaan, loont het om de kathedraal te benaderen vanaf de noordzijde. Want er naartoe wandelend via Bride Street verschijnen aan de linkerkant, als je bijna de ingang van de kathedraaltuin in het oog hebt, appartementengebouwen met in de gevels acht grote ronde, terracotta medaillons, die ieder een scène uit Swifts Gulliver’s Travels tonen. En als je vervolgens St. Patrick’s Park inloopt, bevindt zich daar uitgestrekt aan je linkerhand de ‘Literary Parade of Irish Writers’, met naamplaten van de grootste schrijvers in een bakstenen muur. De laatste plaquette, het dichtst bij de kathedraal gesitueerd, is ter ere van Jonathan Swift, die ook bij binnenkomst in St. Patrick’s Cathedral meteen rechts herdacht wordt met een uitgebreide collectie ‘museumstukken’, waaronder zijn dodenmaskers, en een groot borstbeeld. In dezelfde hoek bevindt zich zijn glimmende grafplaat, de plaats markerend waar hij begraven ligt naast zijn geliefde Stella.

levensgroot beeld van Oscar Wilde in Merrion Square Parc

levensgroot beeld van Oscar Wilde in Merrion Square Park

Georgian Dublin
Een van de andere iWalks van Pat Liddy is getiteld: ‘Georgian Dublin’. Dit is niet helemaal een literaire tocht, maar de route voert wel langs de mooiste straten en parken ten zuiden van de rivier de Liffey, die Dublin van west naar oost in twee delen splitst. Een van die parken is Merrion Square Park, waar in de noordwesthoek een levensgroot beeld van Oscar Wilde is te bewonderen. Liggend op een rots met één knie opgetrokken en een ietwat hautaine blik, kijkt hij in de richting van zijn voormalige woonhuis op Merrion Square 1, waar hij in zijn jonge jaren van 1855 tot 1878 woonde. Een ander park waar Liddy’s tour langskomt, is St. Stephen’s Green. In deze oase van rust zijn meerdere (borst)beelden en sculpturen te bewonderen, ter ere van bekende Ieren onder wie enkele schrijvers. Aan de zuidrand staat een buste van Joyce, met de neus gericht naar het door hem bezochte University College. En in het centrum van het park is op een verhoging sinds 1967 een abstracte sculptuur van Yeats te vinden, gemaakt door Henry Moore. Gezeten onder de korte zwaaiende armen van deze Yeatsfiguur, een van de mooiste plekjes in het park, kijkt men uit over een donkere, grillige vijver waarin de poort van de hoofdingang van het park wordt weerspiegeld.

Yeats-tentoonstelling in National Library

Yeats-tentoonstelling in de National Library

De dichter, roman- en toneelschrijver Yeats (1865-1939), telg uit een beroemd kunstenaarsgeslacht, staat centraal in een gratis toegankelijke tentoonstelling in de National Library. Meteen bij binnenkomst kun je de mooist denkbare projectieruimte binnengaan, plaatsnemen op een bank en je laten overspoelen door Yeats’ poëzie. Een selectie uit zijn gedichten verschijnt meer dan manshoog op schermen rondom, beurtelings, geïllustreerd door rustgevende, kunstzinnige foto’s op naastgelegen schermen die elkaar als een diavoorstelling afwisselen. Bekende Ierse stemmen, waaronder die van schrijver en Nobelprijswinaar Seamus Heaney en zangeres Sinead O’Connor, lezen de gedichten voor. En het gedicht ‘The Lake Isle of Innisfree’ wordt door de dichter zelf voorgedragen met een stem die aan die van Gerrit Komrij doet denken. Niet alleen geeft de expositie een kijkje in het leven van de schrijver, hij maakt de bezoeker eveneens bewust van de historische context waarin Yeats’ werk is ontstaan. Zo leer je dat hij behalve ‘Easter 1916’ nog meerdere gedichten over de Paasopstand heeft geschreven zoals het indrukwekkende ‘Sixteen Dead Men’. En dat de boektitel No country for old men door de schrijver Cormac McCarthy is ‘geleend’ uit Yeats’ gedicht ‘Sailing to Byzantium I’.
Yeats heeft door de hele stad sporen nagelaten, hij heeft op meerdere plaatsen gewoond, zoals aan de zuidzijde van Merrion Square, op nummer 82. Daar woonde hij naast de schrijver George Russell. Beide huizen zijn voorzien van een bronzen plaat. Dit soort plaquettes tref je door de hele stad aan, waarmee de literaire historie van de stad in ere wordt gehouden. Het maakt het de moeite waard om je ogen goed open te houden tijdens een wandeling door Dublin, of je dit nu doet met of zonder hulp van de talloze literaire wandelroutes die voorhanden zijn, zoals de twee in het boek Dublin uit de ‘Stedenreeks’ van uitgeverij Bas Lubberhuizen. Dublin is ongetwijfeld een van de meest literaire steden ter wereld.

Boeken
– Groen, Hein (samenstelling). Dublin. Uitgeverij Bas Lubberhuizen, 2006 (Het Oog in ’t Zeil Stedenreeks). ISBN 9789059370746. Bevat twee literaire stadswandelingen en behandelt diverse auteurs, waaronder ook hedendaagse, in aparte hoofdstukken.
– Tamboer, Kees. Bloomsday. Gids door Dublin en Ulysses van James Joyce. Uitgeverij Bas Lubberhuizen, 2004. ISBN 9059370554. Zeer leesbare tocht door Dublin met de routes uit Ulysses als leidraad, waardoor niet alleen Dublin in een historisch kader wordt geplaatst maar ook de roman inzichtelijker wordt.
– Koomen, Martin. Het literaire Dublin. Opkomst en ondergang van de Ierse literaire beweging. Uitgeversmaatschappij Tabula, 1984. ISBN 9070585391. Bevat vier literaire stadswandelingen, maar omdat het boek verouderd is, zijn deze niet meer helemaal actueel. Daarnaast probeert het een historisch beeld te geven van het literaire leven in Dublin.

Websites
www.visitdublin.com
Site van Dublin Tourism waar informatie is te vinden over festivals, zoals het Bloomsday Festival (rond 16 juni) of het Dublin Writers Festival (ook in juni) onder de menuknop ‘Events & Activities’. Ook zijn hier gratis podcasts in mp3-vorm te downloaden van stadswandelingen (inclusief kaartjes) ingesproken door Pat Liddy, onder de knop ‘Interactive’. Onder dezelfde knop is een Literary Guide te vinden, met handige informatie en plattegrondjes.
www.jamesjoyce.ie
Site van het James Joyce Cultural Centre, waar informatie is te vinden over literaire wandelingen die door het museum georganiseerd worden, en over andere evenementen, zoals Bloomsday.
www.dublinpubcrawl.com
Site van prijzenwinnend gezelschap (van twee acteurs) dat op geheel eigen wijze literaire wandelingen door Dublin aanbiedt, namelijk van pub naar pub, al voordragend uit het werk van en verhalen vertellend over Dublins bekendste schrijvers.

‘An Irishman’s heart is nothing but his imagination’
George Bernard Shaw

‘I have spread my dreams under your feet; Tread softly because you tread on my dreams.’ W.B. Yeats (uit He Wishes for the Cloths of Heaven)

‘Better pass boldly into that other world, in the full glory of some passion, than fade and wither dismally with age.’ James Joyce (uit The Dead)

Dit artikel is geschreven voor het blad Boek-delen (nummer 1, maart 2009)

00 cover b-d#1 2009.indd dublin-1

Klik hier voor het PDF-bestand van het artikel

Share