Renate Dorresteins thematiek

banner-Schrijversdossier-terug-naar-Renate-DorresteinRenate Dorresteins oeuvre kent twee belangrijke facetten. Enerzijds is haar werk feministisch van boodschap en anderzijds bevat het vele kenmerken van het genre dat ‘gothic novel’ (gotieke roman) of ook wel ‘female gothic’ (vrouwelijke gotiek) wordt genoemd.

Gothic novel
Kort samengevat luidt de ontstaansgeschiedenis van het genre van de ‘gothic novel’:
Het genre heeft zijn oorsprong in de roman The Castle of Otranto (1764) van Horace Walpole. Daarna zijn er nog vele duizenden gotische romans geschreven, met name door vrouwen. Het genre bleek zich uitstekend te lenen ter verbeelding van de grote onvrede die veel vrouwen in die periode ervaarden. Deze traditie die in het laatste kwart van de 18de eeuw is ontstaan, krijgt pas twee eeuwen later de naam ‘female gothic’. Het wordt nog altijd beoefend door vele schrijfsters. Het is met name een Angelsaksisch genre en Renate Dorrestein is dan ook de eerste Nederlandse auteur die in deze traditie te plaatsen is.
Gotische thema’s en kenmerken, die bij Dorrestein terugkomen:
* geestverschijningen
* (dreiging van) bloedstollende gewelddadigheden
* bizarre, groteske personages
* verstikkende atmossfeer
* vleermuis/vampier-motief
* verdwijningen
* angstaanjagende achtervolgingen
* geïsoleerde plaats/ruimte
* decor van krakende deuren, donkere wenteltrappen, vochtige kelders (of zolders), fladderende vleermuizen, etc.
* dubbelzinnigheid over de echtheid van het gebeurde (dit wil zeggen in het verhaal zelf, dus voor de personages)
* beperking en beknotting en psychologische barrières

Daarbij wordt in het werk van Dorrestein veelal de ongelijke machtsverhouding tussen mensen gethematiseerd, onder andere die tussen man en vrouw. Hiermee blijft zij dicht bij het oorspronkelijke doel van de schrijfsters van de gotische roman, namelijk uiting geven aan hun angst, woede en onvrede over de nachtmerrie-achtige wereld waarin zij zich als vrouw gevangen voelden.

Andere thema’s en motieven
* Dorrestein laat in het algemeen de ongelijke machtsverhoudingen tussen mensen zien, niet alleen tussen man en vrouw, maar ook tussen ouders en kind of broer en zus (bijv. incest), tussen vrouwen onderling, tussen mannen onderling, tussen (schoon)zussen, nichten, buren, etc.
* hierdoor wordt er vaak een beeld geschets van ontwrichte gezinnen.
* buitenstaandersmotief: de komst van een vreemdeling brengt vaak spanning met zich mee en het vertrek van een personage veroorzaakt nogal eens onrust bij de achterblijvers.
* eten speelt vaak een rol in de boeken van Dorrestein. Met name het idee van de vrouw als hoedster en voedster van het gezin wordt hiermee op de korrel genomen.
* Vlieg-/valmotief: nogal veel personages springen of vallen van rotsen, gebouwen, balkons, kades, daken, etc. In Dorresteins vroegere werk krijgen de personages vleugels zodat ze niet te pletter vallen. Later vallen ze juist wel neer; in Een sterke man valt een personage werkelijk van de trap, zonder dat de schrijfster ingrijpt door het vleugels te geven.
* Dorresteins katholieke opvoeding komt duidelijk naar voren in een aantal motieven; zo heeft ze een fascinatie voor heilige getallen (zoals 7 en 3). Bovendien speelt schuldgevoel dikwijls een rol in haar boeken. In Noorderzon wordt dit zelfs gethematiseerd: je schuldig voelen zonder dat je schuldig bent.

Scharnierpunt
Bij het Perpetuum mobile van de liefde ligt een scharnierpunt in het oeuvre van Dorrestein. In dit boek schrijft zij over de zelfmoord van haar zusje. Dorrestein zegt vlak na het uitkomen van dit boek in een interview met Rudie Kagie van VN: “Al mijn boeken hebben in feite maar één thema: De dood van mijn zusje en het schuldgevoel daarover”.
In dit boek worden een aantal van Dorresteins thema’s en motieven verklaard met feiten uit haar leven. Zo verwijzen het vliegen en het vampirisme dat in haar romans een rol speelde, ondubbelzinnig naar de dood van haar zusje. Het vliegen verwijst naar haar zusje dat van een dak afsprong om zelfmoord te plegen. Zoals gezegd kregen de personages in haar vroege werk vleugels, zodat ze niet te pletter vielen. Alsof Dorrestein alsnog haar zusje hiermee zou willen redden. Over het vampirisme schrijft Dorrestein in Het perpetuum mobile… . Zij vertelt hoe zij nu in plaats van haar zusje schrijfster is geworden van boeken “waarin heel bizarre dingen gebeuren, maar nog net zo dat de mensen er iets van zichzelf in kunnen herkennen”. Zij beschrijft haar nachtelijke ervaringen, waarbij zij een oncontroleerbare drang voelt om te schrijven met het portret van haar zusje naast zich.

Feministische boodschap
De zelfmoord van haar zusje draaide om de hamvragen van het feminisme:
1) de ideologie van de romantische liefde
2) verstikking van de familiale liefde
3) eetproblemen
4) vrouwelijke machteloosheid

De boodschap die uit veel van Dorresteins boeken spreekt en met name uit Het perpetuum mobile… is dat de ideologie van de “liehiefde” vrouwen degradeert tot hoedsters, voedsters en diensters, tot een “leven vol kindertjes en keuken”. Haar zusje lijdt daarom niet verwonderlijk, aan een eetobsessie. Juist vrouwen hebben een relatie met eten. Eetziekten zouden (volgens feministische theorieën) alles te maken hebben met een onbewust verzet tegen de rol en de plaats die vrouwen maatschappelijk krijgen toebedeeld. Het zusje bezwijkt aan de ‘natuurlijke’ orde, waarin het voor vrouwen slechts is weggelegd om louter lichaam te zijn (net als de andere personages in Het perpetuum mobile…, Lydia en Godelieve). Vrouwen zijn door het heersende schoonheidsideaal tot de gevangene van hun lichaam gemaakt, luidt de boodschap van dit boek en ook van andere boeken van Dorrestein.

Stijl
Dorrestein schrijft met veel humor over vaak absurde dingen. Een van de opvallendste stijlkenmerken van Dorrestein is ironie. De daarbij behorende elementen als overdrijving, overtrokken situaties schetsen, tegenstrijdigheden en paradoxen zijn volop aanwijsbaar in de meeste van haar werken. Dit alles kan een humoristisch effect hebben.
Opvallend in veel van haar boeken is ook het suggereren van gebeurtenissen, het niet expliciet noemen, maar voldoende aanwijzingen geven om de lezer conclusies te laten trekken.
Verder doorspekt Dorrestein veel van haar verhalen met levenswijsheden, zodat de vaak absurde verhalen een diepzinnige ondertoon krijgen.
Dorresteins eerdere werk is veel drukker en absurder dan haar latere werk, dat dichter bij ‘de werkelijkheid’ lijkt te staan.
Door haar luchtige, humorvolle stijl ontstaat er een contrast met de vaak serieuze inhoud van de feministische boodschap die uit haar werk spreekt. Dit maakt dat haar werk niet als een preek wordt banner-Schrijversdossier-terug-naar-Renate-Dorresteinervaren, maar dat het plezierig blijft om te lezen.

Zie voor een opsomming van haar boeken Dorresteins bio- en bibliografie.

Share